ڀيانڪ لطيفا
هيءَ ڳاله چوڏهن،پندرهن سال پراڻي آهي.پنهنجي هڪ عزيز سان گڏ،جيڪو ان وقت ڪنهن ڪاليج ۾ ليڪچررهو،ان جي هڪ دوست سان ملڻ لاءِ سنڌ جي هڪ يونيورسٽي ۾ ويس، جيڪو ان يونيورسٽي ۾ عربي ٻوليءَ جي مضمون جو پروفيسر هو،۽ عربي ٻوليءَ جي مضمون ۾ پي ايڇ ڊي جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي هئائين.منهنجي هن سان ملاقات جو مقصد،اسلامڪ ڪلچر۾ ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي ڪرڻ جي لاءِ معلومات وٺڻ هو.
ان ڏينهن بوسڪي جو وڳو پهريم ان جي قميص تي خوشبوءَ لاءِ عطر هنيم،خبر نه آهي ته ان عطر ۾ ڪهڙو ڪيميڪل استعمال ٿيل هو جون ان جي ڪري قميص تي ڌٻي جو نشان ٺهي ويو جيڪو ڏاڍو بدنما لڳي رهيوهو.
پروفيسر صاحب ڏاڍي سٺي نموني سان مليو ۽ سندس عربيءَ ٻولي ۾ پي ايچ ڊي لاءِ لکيل مقالو به ڏيکاريائين ۽ ان ۾ ڪيل ڪم جي تفصيل به سمجھايائين.ان کان پوءِ جيڪا عام ڪچهريءَ ڪيائين تنهجو ذڪر ڪرڻ تمام ضروري، ڏاڍو دلچسپ ۽ سبق آموز آهي.ان ڏينهن پروفيسر صاحب ڪافي لطيفا ٻڌايا،۽ سڀ جا سڀ لطيفا هڪ ٻئي کان وڌيڪ فحش هئا.پر يونيورسٽي مان واپسي کان پوءِ حيدرآباد شهر جي هڪ هڪ هوٽل ۾ ماني کائڻ کان پوءِ،منيءِ ٽيڪسيءَ ۾ چڙهڻ کا پهريائين الوداعي لطيفوٻڌايائين سو پنهجو مٽ پاڻ هو.ان آخري لطيفي ٻڌائڻ کان پهريائين اها ڌمڪي ڏنائين ته ”هاڻي آخري لطيفواهڙو ٿو ٻڌايان،جوان کي ٻڌڻ کان پوءِ وري مون وٽ اچڻ جي همت ڪري نه سگهندا“.واقعي ان لطيفي پهرين ٻڌل سڀني لطيفن جا ريڪارڊ ٽوڙي ڇڏيا.اها ڳاله سندس سچي نڪتي ان ڏينهن کان پوءِ مون نه ڪڏهن پروفيسر صاحب جي شڪل ڏٺي آهي،نه ئي وري ان يونيورسٽي ۾ وڃي سگھيو آهيان،نه ئي پي ايڇ ڊي ڪري سگھيو آهيان.ان ۾ پروفيسر ويچاري جو ته ڪوبه ڏوه نه آهي،نه ئي منهنجو ڪو ڏوه آهي،ڇو ته پي ايڇ ڊي نه ڪرڻ به ڪو ڏوه نه آهي،هتي ان ڳاله بيان ڪرڻ جو مقصد اهو هو ته لطيفن کي ڌمڪي طور استعمال ڪرڻ ۾ پروفيسر صاحب جي وڏي ڪرامت نظر آيم.مون ان کان اڳ لطيفن جو اهڙو استعمال ڪڏهن به نه ٻڌو هو.
منهنجي پنهجي هڪڙي چوڻي آهي ته هن دور ۾ جيئن ته ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪرڻ عام ٿي ويئي آهي ،گھٽ ۾ گھٽ پڙهيل ماڻهوءَ کي به ڪنهن هڪ مضمون ۾ ڊاڪٽريڪٽ ضرور ڪرڻ کپي. اسان جي سنڌ جي خاص طور تي ٻن يونيورسٽين جي جيتري مون کي خبرآهي ته حالت اها آهي جي ڪو به شاگرد جيڪڏهن داخلا وٺڻ ۾ ڪامياب به ٿي ويو ته ان جو پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪرڻ رڪ جا چڻا چٻڻ جي برابرآهي،بلڪه ان کان به وڌيڪ مشڪل آهي، اڪثر شاگرد ڏه ڏه سال گذرڻ کان پوءِ به ڊگري حاصل نه ٿا ڪري سگھن ۽ پوءِ ان ڪوشش کي ڇڏڻ ۾ ئي پنهجي عافيت سمجھن ٿا.ان ۾ ڪجھ شاگردن جي پنهجي به ڪوتاهي هوندي،پرڪجھ معاملن ۽ طريقه ڪار۾ انهن يونيورسٽين جي نظام ۾ به ڪوتاهي آهي.آئون پنهنجي هڪ دوست کان چڱيءَ طور واقف آهيان جنهن کي سندس شعبي ۾ مهارت حاصل آهي، پر هڪ يونيورسٽي ۾ ڏهن سالن کان سزا ڀوڳي رهيو آهي،ٽي دفعا هن جو ٽاپڪ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ ٽي دفعا ئي هن جو فائل گم ڪيو ويو آهي. خدا خير ڪريس! ڏسون ته ڪڏهن ٿو ڊگري حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿئي.
خوشبوءَ مان ڪپڙن تي ڌٻو ٺهڻ ۽ لطيفن سان ڌمڪي جو پاڻ ۾ ڪو تعلق هجي نه هجي، پر اهي ٻئي واقعا مون کي هڪ ئي ڏينهن پيش اچڻ جو اتفاق ٿيو.
پروفيسر صاحب سان منهنجي اها پهرين ۽ آخري ملاقات هئي.ان کان پهرين سائين جن جو مونسان پرپٺ تعارف ٿيل هو،۽ ڪجھ واقعا ٻڌل هئا جيڪي هيٺ بيان ڪجن ٿا.
ان وقت اسان جي ڳوٺ جي ڪجھ ماڻهن کي جنن جي وجود تي شڪ هو،تن کي پروفيسر صاحب قرآن پاڪ ۽ حديث شريف مان دليل ڏيئي سمجھايو ته جن واقعي وجود رکن ٿا، ان ڳاله تي پنهجو يقين پختو ڪريو. پوءِ وڌيڪ ٻڌايائين ته هڪڙو جن ته منهجو به دوست آهي،جنهنجو نالو ذوالقرنين آهي.عمر ايتري وڏي اٿس جو هارون الرشيد جي دورسان تعلق اٿس.اسان جي ڳوٺ جي هڪ نوجوان سان پروفيسر صاحب ڪنهن ڳاله تان ناراض ٿي پيويا ڀوڳ ٿي ڪيائين،ان جي هڪ مائٽ کي چيائين ته ”جن کي چوان ٿو ته ان کي ڊيچاري“.اها ڌمڪي ٻڌي نوجوان جي ان مائٽ پروفيسر صاحب کي منٿ ميڙ ڪئي ۽ گذارش ڪئي ته ”سائين مهرباني ڪري ائين نه ڪريو ڪٿي ان ويچاري جو هانءُ نه ڦاٽي پوي“.پوءِ پروفيسر صاحب کي رحم اچي ويو ۽ ائين نه ڪيائين.اها حقيقت آهي ته پروفيسر صاحب جا لطيفا جيڪڏهن ايڏا خطرناڪ ٿي سگھن ٿا جو انهن کي ڌمڪي طور استعمال ڪري پيو سگھي ته پوءِ ان واري جن بڇڻ واري ڌمڪي ان نوجوان جي جان لاءِ واقعي خطرناڪ هئي.
پراڻي زماني جي ڳاله ڪندا آهن ته ڪنهن شاگرد پنهجي استاد کي گذارش ڪئي ته مون کي جن کي قبضي ۾ ڪرڻ جو وظيفو ٻڌايو.استاد صاحب چيس ته ان ڳاله تان لهي وڃ نه ته پوءِ وري پڇتائيندين.شاگرد استاد صاحب جي ڳاله نه مڃي ۽ ضد ڪندو رهيو.نيٺ تنگ ٿي استاد صاحب کيس وظيفو ٻڌايو،اهو پڙهي وڃي هن هڪ جن کي پنهنجي قبضي ۾ ڪيو.پوءِ جن اچي حاضر ٿيو ۽ چيائينس ته ”آقا! حڪم ڪريو ته ان جي تڪميل ڪريان“.پوءِ مال ودولت،سون وچاندي آڻڻ،محلات ٺاهڻ وغيره جھڙا سڀ مطالبا ته جھٽ ۾ جن پورا ڪري ورتا.پوءِ هي به حڪم ڏيئي اچي ٿڪو.جن کي چيائين ته في الحال ڪجھ به نه کپي.جن چيس ته حڪم نه ڏيندين واندو ڇڏيندين ته توکي ماريندس،ڊپ ۾ ڊوڙندو ڊوڙندو اچي استاد صاحب وٽ پهتو،جن به پٺيان لڳو آيس.استاد صاحب کي عرض ڪيائين ته سائين مهرباني ڪري هن جن کان منهنجي جان ڇڏايو.استاد صاحب چيس ته مون توکي اڳي ئي روڪيو هو ان ڪم کان پر تو منهجي ڪانه ٻڌي.هن استاد صاحب کي عرض ڪيوته منهنجي رڳوهن دفعي جان ڇڏايو،مون اڳتي لاءِ اهڙي ڪم کان توبه ڪئي.استاد صاحب ٻڌايس ته ٺيڪ آهي هاڻي تو ائين ڪر جو ان جن کي حڪم ڏي ته ڪتي جي پڇ کي سڌو ڪري ڏيکاري.ان شاگرد جن کي حڪم ڪيوته هاڻي ڪتي جي پڇ کي سڌو ڪري ڏيکار!.جن پنهجي ڪم ۾ لڳي ويو،جيئن ڪتي پڇ کي سڌو ڪري وري جو هٿ ڪڍي ته اهو وري ساڳي حالت ۾ اچيو وڃي.مطلب پوءِ ته جن ڪتي جي پڇ کي سڌي ڪرڻ ۾ قابوهو،ان ڪم کي پورو ڪري نه سگھي،هاڻي ته جن به اچي ڦاٿو،هن کي چيائين ته هي ڪم مون کان زورآهي،تو کي ڪونه ٿو ماريان هاڻي رڳو تون منهنجي جان ڇڏ،هي ته اڳيئي تيار ويٺو هو.
لڳي ٿو ته پروفيسر صاحب خوفناڪ لطيفن جو هٿيار،جن کان تنگ ٿيڻ جي صورت ۾ ان کي ڀڄائڻ لاءِ ايجاد ڪيوهو،ان جا تجربا پهريائين انسانن تي ڪري رهيو هو.بلڪل ائين جيئن ميڊڪل سائنس وارا جانورن،خاص طور تي ڪوئن تي تجربا ڪري پوءِ انسانن تي آزمائيندا آهن.
مون ته پروفيسر صاحب واري جن جو ته نالو به هتي وٺي ڇڏيو آهي،هاڻي ڪٿي مون وٽ اچي نه لهي.هن کي سنڌي ٻوليءَ ته پڙهڻ پڪ ڪونه ايندي هوندي،سنڌي پڙهڻ ڄاڻندو به هوندو ته به ڪمپيوٽر ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل نه هوندس،پر جي اهي به استعمال ڪندڙ هوندو ته هي مون وارو بلاگ هٿ ئي ڪون ايندس جو هي سرچ انجڻ ۾ ئي ڪون ايندو،ڀلا جيڪڏهن بلاگ کي پڙهي مون تائين اچي پهتو ته خير اها ته مون کي به پڪ آهي ته پروفيسر صاحب وارن لطيفن جھڙا ڀيانڪ لطيفا ان جن کي به نه ايندا هوندا.باقي جيڪا ڪچهري ڪندو،ان لاءِ آئون به تيار ويٺو آهيان،جيڏي مهل تنگ ٿيومانس ته پروفيسرصاحب جو ان ڏينهن وارو آخري لطيفو ته مون کي به چٽيءَ طرح ياد آهي،ٺڪاءُ ڪرائيندو سانس پڪ اٿم ته وري ڪڏهن به مون ڏانهن منهن نه ڪندو.
پروفيسر صاحب ڏاڍي سٺي نموني سان مليو ۽ سندس عربيءَ ٻولي ۾ پي ايچ ڊي لاءِ لکيل مقالو به ڏيکاريائين ۽ ان ۾ ڪيل ڪم جي تفصيل به سمجھايائين.ان کان پوءِ جيڪا عام ڪچهريءَ ڪيائين تنهجو ذڪر ڪرڻ تمام ضروري، ڏاڍو دلچسپ ۽ سبق آموز آهي.ان ڏينهن پروفيسر صاحب ڪافي لطيفا ٻڌايا،۽ سڀ جا سڀ لطيفا هڪ ٻئي کان وڌيڪ فحش هئا.پر يونيورسٽي مان واپسي کان پوءِ حيدرآباد شهر جي هڪ هڪ هوٽل ۾ ماني کائڻ کان پوءِ،منيءِ ٽيڪسيءَ ۾ چڙهڻ کا پهريائين الوداعي لطيفوٻڌايائين سو پنهجو مٽ پاڻ هو.ان آخري لطيفي ٻڌائڻ کان پهريائين اها ڌمڪي ڏنائين ته ”هاڻي آخري لطيفواهڙو ٿو ٻڌايان،جوان کي ٻڌڻ کان پوءِ وري مون وٽ اچڻ جي همت ڪري نه سگهندا“.واقعي ان لطيفي پهرين ٻڌل سڀني لطيفن جا ريڪارڊ ٽوڙي ڇڏيا.اها ڳاله سندس سچي نڪتي ان ڏينهن کان پوءِ مون نه ڪڏهن پروفيسر صاحب جي شڪل ڏٺي آهي،نه ئي وري ان يونيورسٽي ۾ وڃي سگھيو آهيان،نه ئي پي ايڇ ڊي ڪري سگھيو آهيان.ان ۾ پروفيسر ويچاري جو ته ڪوبه ڏوه نه آهي،نه ئي منهنجو ڪو ڏوه آهي،ڇو ته پي ايڇ ڊي نه ڪرڻ به ڪو ڏوه نه آهي،هتي ان ڳاله بيان ڪرڻ جو مقصد اهو هو ته لطيفن کي ڌمڪي طور استعمال ڪرڻ ۾ پروفيسر صاحب جي وڏي ڪرامت نظر آيم.مون ان کان اڳ لطيفن جو اهڙو استعمال ڪڏهن به نه ٻڌو هو.
منهنجي پنهجي هڪڙي چوڻي آهي ته هن دور ۾ جيئن ته ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪرڻ عام ٿي ويئي آهي ،گھٽ ۾ گھٽ پڙهيل ماڻهوءَ کي به ڪنهن هڪ مضمون ۾ ڊاڪٽريڪٽ ضرور ڪرڻ کپي. اسان جي سنڌ جي خاص طور تي ٻن يونيورسٽين جي جيتري مون کي خبرآهي ته حالت اها آهي جي ڪو به شاگرد جيڪڏهن داخلا وٺڻ ۾ ڪامياب به ٿي ويو ته ان جو پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪرڻ رڪ جا چڻا چٻڻ جي برابرآهي،بلڪه ان کان به وڌيڪ مشڪل آهي، اڪثر شاگرد ڏه ڏه سال گذرڻ کان پوءِ به ڊگري حاصل نه ٿا ڪري سگھن ۽ پوءِ ان ڪوشش کي ڇڏڻ ۾ ئي پنهجي عافيت سمجھن ٿا.ان ۾ ڪجھ شاگردن جي پنهجي به ڪوتاهي هوندي،پرڪجھ معاملن ۽ طريقه ڪار۾ انهن يونيورسٽين جي نظام ۾ به ڪوتاهي آهي.آئون پنهنجي هڪ دوست کان چڱيءَ طور واقف آهيان جنهن کي سندس شعبي ۾ مهارت حاصل آهي، پر هڪ يونيورسٽي ۾ ڏهن سالن کان سزا ڀوڳي رهيو آهي،ٽي دفعا هن جو ٽاپڪ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ ٽي دفعا ئي هن جو فائل گم ڪيو ويو آهي. خدا خير ڪريس! ڏسون ته ڪڏهن ٿو ڊگري حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿئي.
خوشبوءَ مان ڪپڙن تي ڌٻو ٺهڻ ۽ لطيفن سان ڌمڪي جو پاڻ ۾ ڪو تعلق هجي نه هجي، پر اهي ٻئي واقعا مون کي هڪ ئي ڏينهن پيش اچڻ جو اتفاق ٿيو.
پروفيسر صاحب سان منهنجي اها پهرين ۽ آخري ملاقات هئي.ان کان پهرين سائين جن جو مونسان پرپٺ تعارف ٿيل هو،۽ ڪجھ واقعا ٻڌل هئا جيڪي هيٺ بيان ڪجن ٿا.
ان وقت اسان جي ڳوٺ جي ڪجھ ماڻهن کي جنن جي وجود تي شڪ هو،تن کي پروفيسر صاحب قرآن پاڪ ۽ حديث شريف مان دليل ڏيئي سمجھايو ته جن واقعي وجود رکن ٿا، ان ڳاله تي پنهجو يقين پختو ڪريو. پوءِ وڌيڪ ٻڌايائين ته هڪڙو جن ته منهجو به دوست آهي،جنهنجو نالو ذوالقرنين آهي.عمر ايتري وڏي اٿس جو هارون الرشيد جي دورسان تعلق اٿس.اسان جي ڳوٺ جي هڪ نوجوان سان پروفيسر صاحب ڪنهن ڳاله تان ناراض ٿي پيويا ڀوڳ ٿي ڪيائين،ان جي هڪ مائٽ کي چيائين ته ”جن کي چوان ٿو ته ان کي ڊيچاري“.اها ڌمڪي ٻڌي نوجوان جي ان مائٽ پروفيسر صاحب کي منٿ ميڙ ڪئي ۽ گذارش ڪئي ته ”سائين مهرباني ڪري ائين نه ڪريو ڪٿي ان ويچاري جو هانءُ نه ڦاٽي پوي“.پوءِ پروفيسر صاحب کي رحم اچي ويو ۽ ائين نه ڪيائين.اها حقيقت آهي ته پروفيسر صاحب جا لطيفا جيڪڏهن ايڏا خطرناڪ ٿي سگھن ٿا جو انهن کي ڌمڪي طور استعمال ڪري پيو سگھي ته پوءِ ان واري جن بڇڻ واري ڌمڪي ان نوجوان جي جان لاءِ واقعي خطرناڪ هئي.
پراڻي زماني جي ڳاله ڪندا آهن ته ڪنهن شاگرد پنهجي استاد کي گذارش ڪئي ته مون کي جن کي قبضي ۾ ڪرڻ جو وظيفو ٻڌايو.استاد صاحب چيس ته ان ڳاله تان لهي وڃ نه ته پوءِ وري پڇتائيندين.شاگرد استاد صاحب جي ڳاله نه مڃي ۽ ضد ڪندو رهيو.نيٺ تنگ ٿي استاد صاحب کيس وظيفو ٻڌايو،اهو پڙهي وڃي هن هڪ جن کي پنهنجي قبضي ۾ ڪيو.پوءِ جن اچي حاضر ٿيو ۽ چيائينس ته ”آقا! حڪم ڪريو ته ان جي تڪميل ڪريان“.پوءِ مال ودولت،سون وچاندي آڻڻ،محلات ٺاهڻ وغيره جھڙا سڀ مطالبا ته جھٽ ۾ جن پورا ڪري ورتا.پوءِ هي به حڪم ڏيئي اچي ٿڪو.جن کي چيائين ته في الحال ڪجھ به نه کپي.جن چيس ته حڪم نه ڏيندين واندو ڇڏيندين ته توکي ماريندس،ڊپ ۾ ڊوڙندو ڊوڙندو اچي استاد صاحب وٽ پهتو،جن به پٺيان لڳو آيس.استاد صاحب کي عرض ڪيائين ته سائين مهرباني ڪري هن جن کان منهنجي جان ڇڏايو.استاد صاحب چيس ته مون توکي اڳي ئي روڪيو هو ان ڪم کان پر تو منهجي ڪانه ٻڌي.هن استاد صاحب کي عرض ڪيوته منهنجي رڳوهن دفعي جان ڇڏايو،مون اڳتي لاءِ اهڙي ڪم کان توبه ڪئي.استاد صاحب ٻڌايس ته ٺيڪ آهي هاڻي تو ائين ڪر جو ان جن کي حڪم ڏي ته ڪتي جي پڇ کي سڌو ڪري ڏيکاري.ان شاگرد جن کي حڪم ڪيوته هاڻي ڪتي جي پڇ کي سڌو ڪري ڏيکار!.جن پنهجي ڪم ۾ لڳي ويو،جيئن ڪتي پڇ کي سڌو ڪري وري جو هٿ ڪڍي ته اهو وري ساڳي حالت ۾ اچيو وڃي.مطلب پوءِ ته جن ڪتي جي پڇ کي سڌي ڪرڻ ۾ قابوهو،ان ڪم کي پورو ڪري نه سگھي،هاڻي ته جن به اچي ڦاٿو،هن کي چيائين ته هي ڪم مون کان زورآهي،تو کي ڪونه ٿو ماريان هاڻي رڳو تون منهنجي جان ڇڏ،هي ته اڳيئي تيار ويٺو هو.
لڳي ٿو ته پروفيسر صاحب خوفناڪ لطيفن جو هٿيار،جن کان تنگ ٿيڻ جي صورت ۾ ان کي ڀڄائڻ لاءِ ايجاد ڪيوهو،ان جا تجربا پهريائين انسانن تي ڪري رهيو هو.بلڪل ائين جيئن ميڊڪل سائنس وارا جانورن،خاص طور تي ڪوئن تي تجربا ڪري پوءِ انسانن تي آزمائيندا آهن.
مون ته پروفيسر صاحب واري جن جو ته نالو به هتي وٺي ڇڏيو آهي،هاڻي ڪٿي مون وٽ اچي نه لهي.هن کي سنڌي ٻوليءَ ته پڙهڻ پڪ ڪونه ايندي هوندي،سنڌي پڙهڻ ڄاڻندو به هوندو ته به ڪمپيوٽر ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل نه هوندس،پر جي اهي به استعمال ڪندڙ هوندو ته هي مون وارو بلاگ هٿ ئي ڪون ايندس جو هي سرچ انجڻ ۾ ئي ڪون ايندو،ڀلا جيڪڏهن بلاگ کي پڙهي مون تائين اچي پهتو ته خير اها ته مون کي به پڪ آهي ته پروفيسر صاحب وارن لطيفن جھڙا ڀيانڪ لطيفا ان جن کي به نه ايندا هوندا.باقي جيڪا ڪچهري ڪندو،ان لاءِ آئون به تيار ويٺو آهيان،جيڏي مهل تنگ ٿيومانس ته پروفيسرصاحب جو ان ڏينهن وارو آخري لطيفو ته مون کي به چٽيءَ طرح ياد آهي،ٺڪاءُ ڪرائيندو سانس پڪ اٿم ته وري ڪڏهن به مون ڏانهن منهن نه ڪندو.
ههههه تمام سٺو
ReplyDelete